|
GEBELİK VE ŞEKER HASTALIĞI
PROF DR METİN ÖZATA
İlk defa gebelik sırasında ortaya çıkan veya ilk defa
gebelikte fark edilen şeker hastalığına “Gebelik Diyabeti”
denir. Buna Latince Gestasyonel Diyabet denmektedir. Gebeliklerin
yaklaşık %3’ünde görülür. Bu kadınlarda gebe kalmadan önce şeker
hastalığı yoktur. Bu kadınlarda insülin yüksek olmasına rağmen etkisini
gösteremez. Göbek kordonu (plasenta) tarafından yapılan hormonlar
insülinin etkisini önler ve kan şekeri yükselir. Bu etki genellikle
gebeliğin 20-24üncü haftalarında artar. Ancak şişman olan kadınlarda
gebeliğin ilk ayında da yüksek kan şekeri olabilir. Plasenta (göbek
kordonu) büyüdükçe salgıladığı hormonlar artar ve insülin etkisi
kaybolarak kan şekerinde yükselme başlar. Doğumla birlikte plasenta
(göbek kordonu) atıldığından bu hormonlar kaybolur ve şeker hastalığı da
kaybolur.
Gebelikle şeker hastalığına yakalanma riski olan
kadınlar şunlardır:
1.Ailesinde şeker hastalığı olanlar.
2.Şişman veya kilolu kadınlar
3.Önceki doğumda iri bebek (>4 Kg) doğuranlar
4.Düşük yapanlarda
5.Gebe kaldığında yaşı 25’den büyük olanlar
6.Önceki gebeliğinde şekeri yükselenler
7.İdrarda şeker çıkanlar
8.Kanında çinko, selenyum, antioksidan vitamin
düşüklüğü olan kadınlar
Yukarıda sayılan özellikler varsa gebeliğin ilk
ayında şeker yükleme testi yapılmalıdır. Bu testte şeker hastalığı
çıkmaz ise gebeliğin 20-24üncü haftasında tekrar şeker yükleme testi
yapılmalıdır.
100 gram glukozla yapılan şeker yükleme testinde;
Açlık kan şekeri 95mg/dl
1.saat kan şekeri 180mg/dl
2.saat kan şekeri 155mg/dl
3.saat kan şekeri 140mg/dl
İki veya fazla değer (ölçüm) bu rakamlardan fazla ise
gebelik şeker hastalığı vardır.
Tarama Testi:
Gebelik diyabeti kadında hiçbir belirti yapmadığından
bütün gebeler mutlaka taranmalıdır. 50 gram şekerle yapılan tarama
testi gebeliğin 24-28.haftasında yapılar. Günün herhangi bir saatinde 50
gram glukoz içilir ve bir saat sonra kan şekerine bakılır. 140mg/dl ve
fazla ise şeker hastalığı riski vardır ve bu kişilerde 100 gr lık şeker
yükleme testi yapılır. 140mg/dl nin altında çıkarsa şeker yok demektir.
Gebe bir kadında açlık kan şekeri 126 mg/dl’den fazla
veya rastgele ölçülen kan şekeri 200 mg/dl’den fazla ise muhtemelen
gebelik öncesi de şeker hastalığı vardır denebilir.
Gebelikte şeker hastalığı çıkan kadınlarda kan şekeri
genellikle 24.haftada çıktığından çocuklarda anormallik olmaz.
Çocuklarda anormallik ancak ilk 3 ayda kan şekeri yüksek ise olabilir.
Ancak gebelik öncesi şeker hastalığı varsa bu kadınlarda kan şekeri
kontrolü büyük önem taşır.
Gebelikte oluşan şeker hastalığının riski çocuğun iri
doğmasıdır. Anneden gelen kan şekeri fazla olunca bebeğin pankreası
fazla insülin yapar ve bu da yağ oluşumunu artırarak babeğin iri
olmasına neden olur.
Eğer bebek iriyse sezeryan yapmak gerekebilir.
Bebekte doğumdan sonra kan şeker düşüklüğü olabilir. O nedenle bebeğin
kan şekerini ölçmek gerekir. Ayrıca bu bebeklerde kan kalsiyum ve
magnezyum seviyesi düşük olabileceğinden kontrolü gerekir. Bu nedenle
kan şekerinin iyi kontrol edilmesi gerekir. Kan şekeri 60-120mg/l
arasında tutulmalı ve evinizde kan şeker ölçümlerini sık sık
yapmalısınız.
Açlık, tokluk 1.saat ve tokluk 2.saat kan şekerleri
ölçülmeli, ayrıca akşam yemek öncesi ve gece 22.30 da kan şekeri
ölçülmelidir. Açlık kan şekeri < 95 mg/dl, tokluk 1. saat kan şekeri
< 140 mg/dl, tokluk 2. saat kan şekeri < 120 mg/dl olmalıdır.
Ayrıca zaman zaman idrarda keton ölçümü yapılmalıdır.
Keton idrarda varsa beslenmeniz iyi değil demektir.
Açlık kan şekeri diyete rağmen 105mg/dl yi geçerse ve
tokluk 2.saat 120 mg/dl yi geçerse insülin tedavisine geçmek gerekir.
Gebelik diyabetinde takip iki yönlü olur. Birincisi
annenin kan şekerinin ayarlanması, ikincisi kadın doğum uzmanı
tarafından bebeğin gelişiminin incelenmesidir. Bu nedenle açlık kan
şekeri 105 mg/dl’yi geçince insülin tedavisine geçmekte fayda vardır.
Gebelik süresince yapılacak diğer testler:
1.Ultrason ile bebeği takip etmek
2.Bebek kalp atımı takip edilir.
3.Amniosentez: Down sendromu için yapılır. Yaşı 35
den büyük kadınlarda yapılmalıdır.
Bebeğinizde şeker hastalığı gelişmez. Ancak sizde
ilerde şeker hastalığı gelişme riski yüksektir. İlk 10-15 yıl içinde bu
risk fazladır. Bu nedenle 6 ayda bir açlık ve tokluk kan şekerine
baktırınız.
Gebelik süresince 12 kg almanız uygundur.
Egzersiz gebe diyabetlide büyük önem taşır. Gebe
kadınların haftanın 4-5 günü yürüyüş yapmaları gerekir. Yürüyüş dışında
aerobik egzersizler de her gün 45 dakika yapılmalıdır. Egzersiz kan
şekerini düşürür.
Beslenmede sebze, tam tahıllar, kuru baklagiller,
posalı gıdalar tercih edilmelidir. Zeytinyağı yenmeli, tam buğday ekmeği
, yağsız yoğurt ve yağsız süt tüketilmelidir. Margarin yenmemelidir.
Gebelikte karbonhidrat alımı sınırlanmalı ve karbonhidratlar total
kalorinin % 40’ından az olmalıdır. Bunu diyetisyeniniz ayarlayacaktır.
Tansiyon ölçümü ve takibi de önem taşır. Büyük
tansiyon 14’ü , küçük tansiyon 9’u geçerse doktorunuza başvurunuz.
Gebelikte kan şekeri kontrolü neden önemlidir?
1-HbA1c gebeliğin ilk aylarında 8’in üzerinde ise
düşük riski 3 kat artar
2-Diyabetik kadınların çocuklarında sakatlık oranı
%8-13 iken şeker hastası olmayan kadınlarda %2-4 dür. HbA1c yüksek ise
sakat çocuk oranı o oranda artar
3-Kan şekeri >250mg/dl ise erken doğum riski
artar.
4-Gebeliğin ikinci yarısında yüksek kan şekerleri iri
bebek, bebekte zor solunum, bebekte şeker düşüklüğü, sarılık,
polisitemi, kalsiyum düşüklüğü ve kalp problemlerine neden olur.
Gebe diyabetlide kan şekeri ne olmalı?
Açlık kan şekeri: 60-90mg/dl
Tokluk 1saat:<130 mg/dl
Tokluk 2.saat: <120mg/dl
İnsülin Başlanması:
İnsülin başlanan gebeler evde kan şeker ölçümü
yaparak takip yapmak zorundadır. İnsülin günde 2 kez yapılabildiği gibi 4
kez de yapılabilir. Açlık ve tokluk kan şekerleri yukarıda verilen
hedefler gibi olmalıdır. Eğer kan şekeri yüksek ise endokrinoloji
uzmanına başvurunuz. İnsülin olarak kısa ve orta etkili insülinler
kullanılabilir. Uzun etkili insülinler ile ilgili yeteri kadar çalışma
yoktur. Gebelikte ilaç (hap) şeklindeki diyabet ilaçları
kullanılmamalıdır.
Doğum:
Doğum genellikle 38. haftada yapılır. Doğum esnasında
kan şekeri yüksek ise serum ile insülin verilebilir. Sezaryene çocuğun
durumuna göre karar verilir.
Doğum Sonrası:
Annenin beslenmesi gebelikte olduğu gibi devam eder.
Kan şekeri kendiliğinden düzelir ve insülin kesilebilir. Doğum olduğu
gün ve ertesi günler kan şekeri ölçümü yapılmalıdır. Eğer doğum sonrası
şeker normal ise doğumdan 1-2 ay sonra yine kan şekeri ölçümü
yapılmalıdır. Gebeliğinde şekeri yükselen tüm kadınlarda daha sonraki
yıllarda şeker hastalığı gelişme riski yüksektir. Bu nedenle bu
kadınların düzenli egzersiz yapması ve kilo vermesi yanında sağlıklı
beslenmeleri gerekir. Ayrıca 6 ayda bir açlık ve tokluk kan şekeri
ölçmekte fayda vardır. Daha sonra tekrar hamile kalacaklarsa şeker
hastalığı gelişme riski fazla olduğundan önceden endokrinoloji doktoruna
başvurmaları gerekir.
Önceden Şeker Hastası Olan Bir Kadının Gebe
Kalması
Şeker hastası gebe bir kadın iyi
tedavi olmaz ise bebeğinde ölüm, erken doğum, iri bebek doğurma, doğum
sonrası bebekte kan şekerinde düşme, kalsiyum düşüklüğü, kan bilirubin
düzeyinde (sarılık maddesi) artma, solunum sıkıntısı olabilir. Annede
ise böbrek ve göz komplikasyonlarında şiddetlenme olabilir. Bu nedenle
şeker hastası bir kadın gebe kalmadan önce ve gebe kalınca şeker
hastalığının kontrolü için yakın takip altında olmalıdır.
Şeker hastası bir kadında gebe
kalmadan önce kan şekeri ve HbA1c değerleri (< %6.1) normal sınırlar
içinde olmalıdır. Bu değerler normal ise gebe kalması çocuğu ve kendisi
için daha uygundur. Gebe kalmadan önce göz muayenesi, tansiyonda
yükseklik olup olmadığı, kalp durumu, böbrek fonksiyonları
değerlendirilir ve ayrıca HbA1c ve TSH hormon ölçümleri yapılır.
Kan şekeri kontrolü sağlanıncaya
kadar gebe kalmamak gerekir. Gebelik planlayan bir şeker hastası kadında
hap şeklindeki ilaçlar bırakılarak insüline geçilir. Ayrıca kullanılan
kolesterol düşürücü ilaçlar, ACE inhibitörü tansiyon ilaçları kesilir.
Folik asit vitaminine başlanır. Açlık kan şekeri 90, tokluk <120
mg/dl olması gebelik için en ideal seviyelerdir.
Tansiyon ilacı olarak ACE
inhibitörü ilaç alıyorsa bu ilaç kesilir.
Şeker hastası bir kadında gebe
kalmadan önce ilaçlar kesilip insüline geçmek uygundur.
Yine gebe kaldığını anlayan şeker
hastası bir kadın insüline geçmek için hemen doktoruna başvurmalıdır.
Şeker hastası olan bir gebede kan şeker düzeyleri şöyle olmalıdır:
Açlık kan şekeri 60 ile 90 mg/dl
arasında olmalı
Tokluk kan şekeri 120 mg/dl’nin
altında olmalıdır.
Önceden Şeker Hastası olan kadın gebe kalırsa:
İnsülin ihtiyacı artar, gebelik insüline direnç
oluşturduğu için daha fazla insülin gerekir. Günde 2-4 defa insülin
yapılır. Gebelikte tablet şeklindeki diyabet ilaçları kullanılmaz. Günde
3 ana 3 ara öğün beslenme uygulanır.
Kan ŞekeriTtakibi:
Günde 4-7 kez kan şeker ölçümü yapılabilir. Her öğün
öncesi, sonrası ve gece yatarken ölçülebilir. Öğün (yemek )öncesi kan
şekeri 60-90 mg/dl , yemek sonrası < 120 mg/dl olmalıdır.
34’üncü haftaya kadar 2 haftada bir daha sonra
haftada bir kontrol gerekebilir.
Ayda bir HbA1c ölçülmeldir.
Kadın doğum uzmanı 20nci haftada ultrason yaparak
bebeğin gelişimine bakar ve sonra ultrason ile takip eder.
Gözde retinopati yönünden takip yapılır.
Üç ayda bir idrarda protein incelemesi yapılır.
Kalori dağılımı:
%10 kahvaltı
%30 öğlen
%30 akşam
%15 saat 10.30
%15 gece 22.00’da
Egzersiz:
Üst vücut egzersizleri, yürüyüş veya yüzme
yapılabilir. Egzersiz öncesi ve sonrası kan şekerinizi ölçünüz. Egzersiz
sonrası kan şekeri düşebileceğinden dikkat etmek gerekir. Egzersiz
sırasında yanınızda kan şeker ölçüm cihazı, şeker bulundurunuz.
Ultrason: 18-20.haftada yapılır. Organ gelişimine
bakılır
Alfa-fötoprotein: Bebekte anormallik olup olmadığına
bakılır. Gebeliğin 15.haftasında bakılır.
Doğum Sonrası:
Emziren şeker hastası kadınlar insülin kullanmaya
devam etmelidir. İlaç almalıdır. Emzirmeye önem vermeli ve devam
etmelidir.
İri bebek:
4 kg üzerinde bebeklerdir. Annedeki ve bebekteki
yüksek insülin seviyeleri iri bebeğe neden olur. Diyabetik annelerin
%15-45 inde iri bebek doğumu olur. İri bebek doğuran kadınlar genellikle
daha kısa, şişman ve geniş omuzlu kadınlardır.
|
